De verleden tijd: -te, -de of een nieuwe klank?

Wat is de verleden tijd?

De verleden tijd gebruik je voor iets dat voorbij is: “Gisteren fietste ik naar school.” Op school heet die vorm ook de onvoltooid verleden tijd. Daarnaast bestaat de voltooid verleden tijd, met hebben of zijn erbij: “Ik heb gefietst.” Daar gebruik je het voltooid deelwoord, en dat heeft zijn eigen pagina: het voltooid deelwoord. Deze pagina gaat over de vorm met één werkwoord.

Werkwoorden gedragen zich in de verleden tijd op twee manieren. Zwakke werkwoorden blijven hetzelfde klinken en krijgen er -te of -de achter. Sterke werkwoorden veranderen van klinker. Volgens Team Taaladvies bestaan er voor de vorm van sterke werkwoorden geen sluitende regels: die moet je kind gewoon kennen.

’t Kofschip: zo kies je tussen -te en -de

Waarom ’t kofschip werkt, heeft met je mond te maken. De klanken t, k, f, s, ch en p maak je zonder je stembanden: het zijn stemloze klanken. Na zo’n klank zeg je makkelijk -te. Na alle andere klanken zeg je -de. Onze Taal legt dat uit met stemloos en stemhebbend. Je kind hoeft dat niet te snappen, maar het helpt jou om te zien dat de regel niet zomaar bedacht is.

1. Zoek de stam: het hele werkwoord zonder -en. Werken → werk, bellen → bel.
2. Kijk naar de laatste klank van de stam. Zit die in ’t kofschip? Volgens Team Taaladvies telt ook de sj-klank mee: lunchen → lunchte.
3. Ja: -te. Nee: -de.
4. Meer personen? Dan komt er een n bij: -ten of -den.

De verleden tijd oefenen: probeer het zelf

Vijf valkuilen in de verleden tijd

’t Kofschip zelf is niet moeilijk. De fouten ontstaan op een paar vaste plekken. Als je kind deze vijf kent, gaat het meeste goed.

1. Werkwoorden op -ven en -zen. Je schrijft de stam met een f of s, maar je kijkt naar de v of z van het hele werkwoord. Die zitten niet in ’t kofschip, dus: leven → leefde, verhuizen → verhuisde. Team Taaladvies geeft “zeefden” en “verhuisden” als voorbeeld.
2. Een stam op t of d. Dan staat er een dubbele letter: praten → praatte, landen → landde. Er gaat geen letter verloren.
3. Een dubbele medeklinker in het hele werkwoord. In de stam wordt die enkel: knippen → knip → knipte. Dus geen “knippte”.
4. Een lange klank in de stam. Spelen → speel → speelde. De stam krijgt twee e’s, omdat je de lange klank wilt laten horen.
5. Werkwoorden die op een klinker eindigen, zoals skiën en taxiën. Die moet je kind leren kennen: hij skiede, wij taxieden.

Sterke en onregelmatige werkwoorden

Bij sterke werkwoorden helpt ’t kofschip niet. Ze veranderen van klinker: zwemmen → zwom, schrijven → schreef. Schrijf ze zoals je ze hoort, met -en erbij in het meervoud. Er zijn ook onregelmatige werkwoorden die nog meer veranderen, zoals zijn → was en hebben → had. En er zijn gemengde werkwoorden: zwak in de verleden tijd, maar sterk in het voltooid deelwoord, zoals lachen → lachte → gelachen.

Jonge kinderen zeggen soms “loopte” of “koopte”. Dat is een slimme fout: ze passen de regel voor zwakke werkwoorden toe. Verbeter het rustig door de goede vorm te herhalen: “Ja, jij liep naar de winkel.” Met lezen en praten komen de sterke vormen vanzelf.

De verleden tijd per groep

De verleden tijd hoort bij de werkwoordspelling, die volgens SLO vooral in groep 5 en 6 wordt aangeleerd en in groep 7 en 8 verder geoefend. De precieze volgorde verschilt per methode. Deze tabel geeft een globaal beeld.

In groep 7 komt de verleden tijd terug in de taalverzorging van de toetsen in groep 7, en in groep 8 in de doorstroomtoets. Daar zijn het vaak meerkeuzevragen met drie bijna gelijke vormen. Juist dan helpt het om de stappen vast te houden in plaats van te kiezen wat er “goed uitziet”.

De verleden tijd oefenen thuis: vijf tips

• Vertel over gisteren. Laat je kind aan tafel drie dingen opschrijven die het gisteren deed. Daarna controleren jullie samen de werkwoorden.
• Maak een kofschip-kaartje. Schrijf t, k, f, s, ch en p op een kaartje bij het huiswerk. Na een paar weken is het niet meer nodig.
• Verzamel de valkuilen. Houd een lijstje bij met werkwoorden die misgingen, zoals verhuizen of landen. Herhaal die lijst één keer per week.
• Lees en praat. Sterke werkwoorden leer je door ze vaak te horen. Voorlezen en samen verhalen vertellen helpt meer dan rijtjes stampen.
• Eén regel tegelijk. Oefen eerst alleen -te en -de. Neem de valkuilen pas als dat vanzelf gaat.