Werkwoordspelling oefenen: zo weet je kind of het d, t of dt wordt

Waarom werkwoordspelling zo lastig is

Bij de meeste woorden helpt het om goed te luisteren. Bij werkwoorden werkt dat niet. “Hij vindt”, “hij vind” en “hij vint” klinken precies hetzelfde. Ook “verbrande” en “verbrandde” hoor je niet uit elkaar. Daarom leren kinderen op school geen gehoor, maar regels. Volgens de kerndoelen van SLO kennen kinderen aan het eind van de basisschool “regels voor het spellen van werkwoorden”.

De regels zelf zijn niet moeilijk. Lastig is dat je kind ze in de goede volgorde moet toepassen: eerst bepalen welk woord de persoonsvorm is, dan in welke tijd de zin staat, wie het onderwerp is, wat de stam is, en pas dán welke letter erachter komt. Slaat je kind een stap over, dan gaat het mis. Kinderen die “gewoon goed lezen” maken daarom toch d/t-fouten. Ze kennen de regels, maar gebruiken ze niet elke keer.

Het stappenplan: zo kies je tussen d, t en dt

Op school heet het soms anders, maar het stappenplan voor werkwoordspelling komt bijna altijd neer op deze vijf stappen. Gebruikt de school van je kind een eigen kaart of stappenplan, gebruik dan dat. Dan leert je kind thuis en op school hetzelfde.

1. Zoek de persoonsvorm. Maak van de zin een vraag. Het werkwoord dat dan vooraan komt, is de persoonsvorm. “Mijn zus rijdt naar haar werk” wordt “Rijdt mijn zus naar haar werk?”
2. Bepaal de tijd. Gaat het over nu (tegenwoordige tijd) of over vroeger (verleden tijd)? Woorden als gisteren, vorige week en toen helpen.
3. Zoek het onderwerp. Wie of wat doet het? Is dat ik, jij, hij, wij? Kun je het vervangen door hij of zij?
4. Zoek de stam. Neem het hele werkwoord en haal -en eraf: rijden → rijd, vinden → vind. Dubbele medeklinkers worden enkel (bakken → bak), en een v of z wordt een f of s (verven → verf, reizen → reis).
5. Pas de regel toe. Tegenwoordige tijd: stam + t bij jij, u, hij, zij en het. Verleden tijd en voltooid deelwoord: ’t kofschip.

Werkwoordspelling oefenen: probeer het zelf

Tegenwoordige tijd: stam + t, en de uitzondering bij jij

De handigste hulp bij de tegenwoordige tijd is de loop-truc. Vervang het lastige werkwoord door “lopen” en luister. “Hij loopt” heeft een t, dus “hij vindt” ook. “Ik loop” heeft geen t, dus “ik vind” ook niet. Lopen is een goed testwerkwoord, omdat je de t daar wél hoort.

Een paar valkuilen komen steeds terug:

• Jij achter het werkwoord. “Jij vindt” krijgt een t, maar “vind jij?” niet. Die uitzondering geldt alleen voor jij en je. “Vindt hij?” houdt de t, want bij hij is het altijd stam + t.
• Je als jouw. In “Vindt je moeder het goed?” is “je” geen onderwerp, maar betekent het “jouw”. Het onderwerp is je moeder (zij), dus komt de t terug. Test: vervang “je” door “jouw”. Kan dat, dan blijft de t staan.
• Een stam op d. Bij werkwoorden als worden, vinden, houden en antwoorden eindigt de stam op een d. Bij hij komt er een t bij: hij wordt, hij houdt. Bij ik niet: ik word.
• Een stam op t. Bij zitten, praten en eten eindigt de stam al op een t. Er komt geen tweede t bij: hij zit, zij praat, het eet.

De verleden tijd: ’t kofschip (en ’t ex-kofschip)

In de verleden tijd kiezen kinderen bij een gewoon (zwak) werkwoord tussen -te en -de. Daarvoor gebruiken ze ’t kofschip: de letters t, k, f, s, ch en p. Zit de laatste letter van de stam in ’t kofschip, dan wordt het -te (meervoud -ten). Zo niet, dan -de (meervoud -den). Sommige scholen gebruiken ’t ex-kofschip of ’t fokschaap; dat zijn dezelfde letters, soms met de x erbij (faxen → faxte).

De lastigste regel zit onderaan de tabel. Bij werkwoorden die eindigen op -ven of -zen, zoals verven, leven, reizen en verhuizen, schrijf je de stam met een f of s. Toch kijk je naar de v of z van het hele werkwoord, want die klank hoor je aan het eind van de stam. De v en z zitten niet in ’t kofschip, dus wordt het -de: verfde, leefde, reisde, verhuisde.

Let ook op de stammen op t of d. Daar krijg je in de verleden tijd een dubbele t of dubbele d: hij praatte, zij antwoordde. Dat ziet er vreemd uit, maar het is gewoon stam + te of stam + de.

Werkt ’t kofschip niet, dan gaat het meestal om een sterk werkwoord. Die veranderen van klank in de verleden tijd: lopen → liep, vinden → vond, slapen → sliep. Bij sterke werkwoorden schrijf je wat je hoort. Die vormen moet je kind gewoon kennen, en dat lukt het best door ze vaak in zinnen te gebruiken.

Het voltooid deelwoord: ge- … -t of ge- … -d

Het voltooid deelwoord staat vaak achter hebben of zijn: “Ik heb gefietst”, “Het is gebeurd”. Bij gewone werkwoorden gebruik je weer ’t kofschip. Zit de laatste letter van de stam erin, dan komt er een t achter (gepoetst, gefietst). Zo niet, dan een d (gespeeld, geverfd). Je kind kan het ook hóren door het woord langer te maken: “het gepoetste huis” (t), “het gespeelde spel” (d).

• Geen ge- ervoor bij werkwoorden die beginnen met be-, ge-, her-, ont- of ver-: betaald, verbrand, ontdekt.
• Gebeurd of gebeurt? “Het is gisteren gebeurd” (voltooid deelwoord, na is). “Het gebeurt elke dag” (persoonsvorm, stam + t). Zoek eerst de persoonsvorm.
• Vóór een zelfstandig naamwoord komt er een e achter het voltooid deelwoord: de verbrande taart, de gepoetste schoenen. Verwar het niet met de verleden tijd: “Hij verbrandde de taart.”
• Sterke werkwoorden krijgen vaak -en: geslapen, gevonden, gelopen. Daar werkt ’t kofschip niet.

Werkwoordspelling per groep: wat leert je kind wanneer?

Elke lesmethode heeft een eigen volgorde, maar de opbouw lijkt overal op elkaar. Volgens SLO horen de regels voor werkwoordspelling bij groep 5 en 6, en worden ze in groep 7 en 8 verder uitgebreid en geoefend. Deze tabel geeft een globaal beeld. Vraag de leerkracht wat er dit jaar aan bod komt.

In groep 8 komt werkwoordspelling terug in het onderdeel taalverzorging van de doorstroomtoets. De vragen zijn daar vaak meerkeuze: welke zin is goed geschreven? Juist dan helpt het stappenplan, omdat de drie antwoorden er bijna hetzelfde uitzien. Wil je meer weten over die toets, lees dan ook de pagina over de IEP-toets.

Werkwoordspelling oefenen thuis: vijf tips

• Kort en vaak. Vijf zinnen per dag werken beter dan een heel werkblad op zondag. Herhaling zorgt ervoor dat het stappenplan vanzelf gaat.
• Zinnen uit jullie eigen dag. “Papa (koken) gisteren pasta.” Zulke zinnen zijn leuker en blijven beter hangen dan losse rijtjes.
• Hardop denken. Laat je kind bij elke zin de stappen zeggen: “De persoonsvorm is…, de tijd is…, het onderwerp is…”. Zo hoor je waar het misgaat.
• Fouten zijn informatie. Kijk bij een fout welke stap werd overgeslagen. Was het de tijd, het onderwerp of de stam? Oefen dan vooral die stap.
• Eén regel tegelijk. Oefen eerst alleen ’t kofschip, en mix pas als dat zit. Meer leesoefening vind je bij woordenschat en begrijpend lezen in groep 8.