Het voltooid deelwoord: ge-, d of t, en de valkuilen

Wat is een voltooid deelwoord?

Een voltooid deelwoord is een vorm van het werkwoord die laat zien dat iets klaar is. Het staat bijna altijd samen met een vorm van hebben, zijn of worden: “Wij hebben gezwommen”, “De taart is opgegeten”, “Het huis wordt geschilderd.” Die vorm van hebben, zijn of worden is de persoonsvorm. Het deelwoord zelf is dat nooit.

Er zijn drie soorten voltooide deelwoorden. De meeste werkwoorden krijgen ge- … -t of ge- … -d. Sterke werkwoorden krijgen vaak ge- … -en, en soms verandert ook de klank. Team Taaladvies schrijft dat er voor die sterke vormen geen sluitende regels zijn.

Voltooid deelwoord: d of t?

Bij gewone werkwoorden is de keuze tussen t en d dezelfde als in de verleden tijd. Team Taaladvies zegt het zo: krijgt de verleden tijd -te, dan eindigt het voltooid deelwoord op een t. Krijgt de verleden tijd -de, dan op een d. Fietste wordt gefietst, speelde wordt gespeeld.

Een tweede manier is de verlengregel. Maak het voltooid deelwoord langer door er een e achter te zetten, zoals vóór een zelfstandig naamwoord: “het gespeelde spel”, “het gefietste rondje”. In de lange vorm hoor je wel of het een d of een t is. Kinderen kennen de verlengregel vaak al van woorden als hond (honden).

• Stam op t of d: er komt geen extra letter bij. Praten → gepraat, antwoorden → geantwoord. Team Taaladvies noemt dit apart.
• Werkwoorden op -ven en -zen: kijk naar de v of z van het hele werkwoord. Die zitten niet in ’t kofschip, dus een d: leven → geleefd, reizen → gereisd.

Het voltooid deelwoord oefenen: probeer het zelf

Wanneer komt er geen ge- voor?

Begint een werkwoord met be-, er-, ge-, her-, ont- of ver-, dan krijgt het voltooid deelwoord geen extra ge-. Die beginstukjes zijn onbeklemtoond: je zegt ze zacht. Een tweede ge- zou raar klinken. Betalen wordt betaald, herhalen wordt herhaald, ontdekken wordt ontdekt, vertellen wordt verteld.

Bij scheidbare werkwoorden, zoals opbellen en afwassen, komt ge- juist in het midden: opgebeld, afgewassen, uitgeruimd. Zulke werkwoorden vallen in een gewone zin in twee stukken uit elkaar: “Ik bel oma op.” Precies tussen die twee stukken komt de ge-.

Het voltooid deelwoord vóór een zelfstandig naamwoord

Een voltooid deelwoord kan ook als bijvoeglijk naamwoord vóór een zelfstandig naamwoord staan: “de gerepareerde fiets”, “de verbrande pizza”. Dan krijgt het meestal een e, net als andere bijvoeglijke naamwoorden. Team Taaladvies geeft als voorbeeld “de gezeefde bloem”. Twee uitzonderingen: eindigt het deelwoord op -en, dan komt er geen e bij (“de gebakken eieren”). En bij een het-woord met een of geen lidwoord blijft de e weg: “een gekookt ei”.

Een bekende fout is de verwarring met de verleden tijd. “De verbrande pizza” is een voltooid deelwoord met een e. “Mijn broer verbrandde de pizza” is de verleden tijd, met -de. Ze klinken hetzelfde. Vraag je kind: staat het woord vóór een zelfstandig naamwoord, of is het de persoonsvorm?

Voltooid deelwoord of persoonsvorm: verhuisd of verhuist?

Sommige vormen klinken als voltooid deelwoord en als persoonsvorm precies hetzelfde. Onze Taal geeft verstuurd en verstuurt als voorbeeld. Zoek eerst de persoonsvorm. Staat er al een vorm van hebben, zijn of worden, dan is het andere werkwoord het deelwoord, met ’t kofschip. Is het werkwoord zelf de persoonsvorm in de tegenwoordige tijd, dan is het stam + t, zoals bij werkwoordspelling.

Sterke, onregelmatige en gemengde werkwoorden

Sterke werkwoorden krijgen in het voltooid deelwoord vaak -en en soms een andere klank. Ook de gemengde werkwoorden horen hier: die zijn zwak in de verleden tijd, maar sterk in het deelwoord. Bij al deze vormen helpt ’t kofschip niet. Je kind leert ze door ze vaak te horen en te lezen.