Woordenschat oefenen: nieuwe woorden die echt blijven hangen

Waarom woordenschat zo belangrijk is

Woorden zijn meer dan losse labels. Elk woord is gekoppeld aan een pakketje kennis. Bij het woord “vulkaan” horen ook lava, een krater en een uitbarsting. Wie die woorden mist, hoort de uitleg van de juf wel, maar begrijpt hem niet. Woordenschatexpert Marianne Verhallen zegt het zo: wie meer woorden kent, heeft meer pakketjes kennis om op voort te bouwen.

Daarom hangt woordenschat sterk samen met [begrijpend lezen](/oefenen/begrijpend-lezen). In een tekst van groep 6 of 7 staan veel woorden die kinderen in gesprekken thuis bijna nooit horen: “bovendien”, “gevolg”, “invloed”, “ontstaan”. Dat noemen leerkrachten schooltaal. Mist je kind er te veel, dan kan het een tekst technisch goed lezen en toch niet snappen waar hij over gaat. Ook bij redactiesommen gaat het vaak mis door één onbekend woord, zoals “per stuk” of “verdubbelen”.

Woordenschat per groep: wat leert je kind wanneer?

Elke basisschool werkt aan woordenschat, van groep 1 tot en met 8. Het landelijke curriculuminstituut SLO beschrijft per fase wat kinderen leren. Grof gezegd verschuift het van woorden leren naar zelf woorden ontdekken:

In de bovenbouw komt woordenschat ook terug in de doorstroomtoets van groep 8: bij lezen moet je kind de betekenis van een woord uit de tekst kunnen halen. Lees daarover meer bij begrijpend lezen in groep 8.

Zo leer je een nieuw woord: de viertakt in vier stappen

Veel scholen werken met de viertakt van Van den Nulft en Verhallen. Die bestaat uit vier stappen. Je kunt ze thuis precies zo gebruiken, in een paar minuten per woord:

1. Voorbewerken: zorg voor een situatie waarin het woord past. Een verhaal, een plaatje of iets wat jullie net hebben meegemaakt. Een woord dat bij iets echts hoort, onthoud je beter.
2. Semantiseren: maak de betekenis duidelijk. Doe het voor, laat een plaatje zien of leg het uit met woorden die je kind al kent. Noem ook een voorbeeld en een tegenvoorbeeld.
3. Consolideren: gebruik het woord vaker, een paar dagen lang. In gesprekken, in een spelletje, in een zin aan tafel. Eén keer horen is niet genoeg om een woord te onthouden.
4. Controleren: vraag er na een paar dagen naar. Kan je kind het woord uitleggen of zelf in een zin gebruiken? Dan zit het erin.

Woordenschat oefenen: probeer het zelf

Een onbekend woord? Drie manieren om de betekenis te vinden

Je kind kan niet alle woorden van tevoren leren. Daarom is het minstens zo belangrijk dat het leert wat het doet bij een woord dat het niet kent. Dat zijn de drie manieren die je kind op school ook leert:

1. Kijk naar de zin eromheen

De woorden rond een onbekend woord geven vaak aanwijzingen. Een oorzaak, een gevolg, een tegenstelling of een voorbeeld. In “Opa was zo uitgeput dat hij meteen in slaap viel” vertelt het gevolg wat “uitgeput” betekent. Lees ook altijd de volgende zin: schrijvers leggen een moeilijk woord vaak daar uit.

2. Knip het woord in stukjes

Veel lange woorden zijn gebouwd uit stukjes die je kind al kent. Een samenstelling bestaat uit twee woorden; het laatste woord vertelt wat het is. Een fietsenmaker is een persoon, een fietsenstalling is een plek. Voorvoegsels en achtervoegsels veranderen de betekenis: on- maakt iets het tegenovergestelde, -loos betekent zonder, -baar betekent dat het kan.

3. Zoek het op

Lukt het niet met de zin en de stukjes, zoek het woord dan samen op in een kinderwoordenboek. Laat je kind de betekenis daarna in eigen woorden zeggen. Pas dan weet je zeker dat het begrepen is.

Uitdrukkingen en figuurlijke taal

Een uitdrukking betekent iets anders dan de losse woorden. Wie “twee linkerhanden heeft”, is onhandig. Wie “de kat uit de boom kijkt”, wacht eerst af. Voor kinderen is dat lastig, want letterlijk klopt het niet. Vanaf groep 5 en 6 komt figuurlijke taal steeds vaker voor in teksten, en in groep 7 en 8 moeten kinderen uitdrukkingen ook zelf kunnen gebruiken.

De handigste vraag voor je kind is: klopt dit letterlijk? Zo niet, dan is het waarschijnlijk een uitdrukking. Zoek dan wat de persoon bedoelt, en let op hoe iemand het zegt: blij, boos of lachend.

Woordenschat vergroten thuis: zo doe je het

Woordenschat uitbreiden hoeft geen extra huiswerk te zijn. De meeste woorden leren kinderen in gesprekken en uit boeken. Deze gewoontes helpen het meest:

• Blijf voorlezen, ook als je kind zelf leest. In voorleesboeken staan woorden die je kind zelf nog niet leest. Onderzoek laat zien dat kinderen die meer voorgelezen worden en meer lezen, gemiddeld een grotere woordenschat hebben.
• Praat met echte woorden. Zeg niet “dat ding”, maar “het vergiet”. Leg een woord uit als je kind het niet kent, en gebruik het later weer.
• Vraag naar de woorden van school. Welk onderwerp heeft de klas deze week? Zoek er samen een filmpje of boek over. Zo leert je kind de woorden voordat ze in de les langskomen.
• Speel woordspelletjes: “Ik zie, ik zie wat jij niet ziet”, Pictionary, Hints of woordslang. Spelletjes zorgen voor herhaling zonder dat het als leren voelt.
• Maak een woordenmuur op de koelkast met nieuwe woorden van deze week, met een tekening of een voorbeeldzin erbij.